Από την Επιστημονική Ομάδα του Ινστιτούτου Έρευνας και Μελέτης Θουκυδίδης.
Το όραμα της Μεγάλης Ιδέας αποτέλεσε τον ακρογωνιαίο λίθο της εθνικής συνείδησης των Ελλήνων από το 1844 και σε όλο τον 19ο αιώνα, καθώς και μέχρι την δεύτερη δεκαετία του 20ου αιώνα. Ο διπλωμάτης και στοχαστής Ίων Δραγούμης έδωσε νέα πνοή σ’ αυτό το μακροχρόνιο όραμα του Ελληνισμού με το εμβληματικό του έργο «Η Μεγάλη Ιδέα» το 1908, προσπαθώντας να αποτυπώσει την ουσία ενός ιδανικού που είχε εμπνεύσει γενιές Ελλήνων.
Η Μεγάλη Ιδέα γεννήθηκε μέσα από τις αγορεύσεις του Ιωάννη Κωλέττη στην Εθνοσυνέλευση του 1844. Εκείνη τη στιγμή, ο όρος πρωτοειπώθηκε για να εκφράσει τον διακαή πόθο των Ελλήνων να ενώσουν κάτω από μια κοινή σημαία όλους τους αδελφούς τους που ζούσαν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και στη διασπορά. Το όραμα αυτό είχε δύο όψεις: από τη μια, αποσκοπούσε στο να μεγαλώσει τα σύνορα της Ελλάδας, κι από την άλλη, οραματιζόταν την αναγέννηση της ελληνικής ψυχής και του πολιτισμού μας. Όπως εύστοχα παρατήρησε ο Δραγούμης, αυτή η διπλή φύση της Μεγάλης Ιδέας προκαλούσε σύγχυση – κάποιοι την έβλεπαν σαν ευκαιρία για πολεμικές κατακτήσεις, ενώ άλλοι ως ευκαιρία να αναζωπυρωθεί η εθνική μας ταυτότητα και κληρονομιά.
Ο Δραγούμης βλέπει τη Μεγάλη Ιδέα σαν έναν ζωντανό μύθο που ένωσε και εμψύχωσε την κοινωνία. Όταν έπεσε η Κωνσταντινούπολη, οι υπόδουλοι Έλληνες, είχαν ανάγκη από ένα όραμα που θα τους έδινε ελπίδα και θα τους οδηγούσε ξανά στην ελευθερία τους. Και σ’ αυτό το όραμα, όπως επισημαίνει ο Δραγούμης, η πίστη στην Ανάσταση του Έθνους έπαιξε καθοριστικό ρόλο, δίνοντας δύναμη στον αγώνα του έθνους.
Η πραγματοποίηση της Μεγάλης Ιδέας αντιμετώπιζε πολλά εμπόδια στην πράξη. Οι Μεγάλες Δυνάμεις συνήθως έβλεπαν με καχυποψία τις ελληνικές φιλοδοξίες, μιας και η τύχη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ήταν ζήτημα λεπτών ισορροπιών για τα συμφέροντά τους. Την ίδια στιγμή, τα εθνικά οράματα των γειτονικών βαλκανικών λαών συγκρούονταν με τα ελληνικά, πυροδοτώντας συχνά εντάσεις και ένοπλες συρράξεις.
Ο Δραγούμης αναγνώριζε πως η Μεγάλη Ιδέα έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της εθνικής μας ταυτότητας. Ωστόσο, έβλεπε ξεκάθαρα πως χωρίς ένα ισχυρό και σταθερό ελληνικό κράτος, το όραμα αυτό θα έμενε απλά ένα όνειρο. Με διορατικότητα τόνιζε πως πρώτα έπρεπε να χτίσουμε γερά θεμέλια – σταθερούς θεσμούς, δυνατή οικονομία και πλούσια πολιτιστική ζωή – προτού στραφούμε σε εδαφικές διεκδικήσεις. Σε αντίθεση με τους φανατικούς υποστηρικτές της εδαφικής επέκτασης, ο Δραγούμης είχε μια πιο προσγειωμένη ματιά: καταλάβαινε πως χωρίς εσωτερική ενότητα, κάθε μεγαλεπήβολο σχέδιο ήταν καταδικασμένο να αποτύχει.
Η Μεγάλη Ιδέα, παρ’ όλες τις αντιφάσεις της, υπήρξε κινητήρια δύναμη για τον Ελληνισμό μέχρι και την Μικρασιατική Εκστρατεία της περιόδου 1919-1922 και το οδυνηρό τέλος της τον Σεπτέμβριο του 1922. Η Μικρασιατική Καταστροφή του 1922, σηματοδότησε και το οριστικό τέλος του οράματος της Μεγάλης Ιδέας. Το έργο του Δραγούμη, ως κείμενο πολιτικής και εθνικής αυτογνωσίας, μας βοηθά να κατανοήσουμε όχι μόνο την ιστορική πορεία της ιδεολογίας αλλά και τις εσωτερικές της αδυναμίες. Μέσα από την ανάλυσή του μπορούμε να δούμε τη Μεγάλη Ιδέα όχι μόνο ως εθνικό όραμα αλλά και ως αντανάκλαση των αναγκών, των φόβων και των προσδοκιών του νεοελληνικού κράτους.
Βιβλιογραφία.
1. Δραγούμης, Ίων (1908). Η Μεγάλη Ιδέα. Ψηφιοποίηση: Βιβλιοθήκη Πανεπιστημίου Κρήτης «ΑΝΕΜΗ» (επεξεργασία από eBooks4Greeks.gr).
2. Πασχαλίδης, Πέτρος Ε. «Σαν παραμύθι…» 12+1 Ιστορίες γύρω από τη Δημοτική μας Εκπαίδευση: Εκθέσεις των επιθεωρητών του 1883 και εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα. Περιλαμβάνεται ως πηγή στο ως άνω εκδοθέν βιβλίο
