Από την Επιστημονική Ομάδα του Ινστιτούτου Έρευνας και Μελέτης Θουκυδίδης.
* Φωτογραφία Εξώφυλλου – Πηγή : Επίσημη Ιστοσελίδα Πολεμικού Ναυτικού Πίνακας Σωτήρη Τζουραμάνη «Το Καταδρομικό Έλλη στο Αιγαίο» (1938) – (πατήστε εδώ).
Ο τορπιλισμός του ελληνικού εύδρομου καταδρομικού «Έλλη» την 15η Αυγούστου 1940 στην Τήνο αποτελεί ένα από τα πλέον δραματικά γεγονότα στην ιστορία του Ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού, που σηματοδότησε ΄έστω και ανεπίσημα, την είσοδο της Ελλάδας στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η επίσημη είσοδος της Ελλάδας στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο έγινε μη την κήρυξη του Ελληνοϊταλικού Πολέμου στις 28 Οκτωβρίου 1940.
1) Το Ιστορικό του Καταδρομικού «ΕΛΛΗ».
Το πλοίο «Έλλη» ήταν ένα εύδρομο ελαφρύ καταδρομικό. Ο όρος «εύδρομο» χαρακτήριζε τα πλοίο που συνδύαζαν την υψηλή ταχύτητα και ευελιξία ενός αντιτορπιλικού με την ισχύ πυρός και το εκτόπισμα ενός ελαφρού θωρηκτού. Ο εν λόγω όρος άρχισε να ατονεί μετά τις αρχές του 20ού αιώνα. Το πλοίο ναυπηγήθηκε μεταξύ 1912 και 1913 στα αμερικανικά ναυπηγεία της εταιρείας «New York Shipbuilding Corporation» αρχικά για λογαριασμό της αυτοκρατορικής Κίνας. Η επανάσταση του 1911 άλλαξε τα δεδομένα καθώς, η νέα κυβέρνηση της χώρας που προέκυψε δεν επιθυμούσε την παραλαβή του εν λόγω πλοίου. Η ελληνική κυβέρνηση αγόρασε το καταδρομικό το 1914, ονομάζοντάς το «ΈΛΛΗ». Μεταξύ των ετών 1925 και 1927, το Πολεμικό Ναυτικό προχώρησε σε ριζικό εκσυγχρονισμό του εν λόγω πλοίου στη Γαλλία σε μια προσπάθεια εκσυγχρονισμού των οπλικών του συστημάτων, ώστε να μπορεί να αντιμετωπίζει αεροπορικές και υποβρύχιες επιθέσεις. Με τον εκσυγχρονισμό του στην Γαλλία, το Καταδρομικό «ΕΛΛΗ» απέκτησε την δυνατότητα μεταφοράς και πόντισης 100 ναρκών.
Τα γενικά χαρακτηριστικό του πλοίου μετά τον εκσυγχρονισμό της περιόδου 1925-1927 ήταν τα εξής :
Εκτόπισμα : 2.115 τόνοι
Μήκος : 98,00 μέτρα
Πλάτος : 12,00 μέτρα
Βύθισμα : 4,30 μέτρα
Πρόωση : με 3 έλικες
Ταχύτητα : 26 kts μέγιστη/ 18 kts το 1940
Οπλισμός : 3 πυροβόλα 152 χιλ., 2 πυρ/λα των 66χιλ., 2 πυρ/λα 40 χιλ. και 2 τορπιλλοσωλήνες (Τ/Σ) των 18΄΄, με μεταφορική ικανότητα 100 ναρκών.
Εικ.1 : Το Εύδρομο Καταδρομικό “Ελλη” – Πηγή : Υπηρεσία Ιστορίας Ναυτικο
2)Η Διεθνής Κατάσταση τον Αύγουστο 1940.
Κατά τον χρόνο τορπιλισμού του «ΕΛΛΗ» ήτοι τον Αύγουστο του 1940, είχε συμπληρωθεί σχεδόν ένας χρόνος από το ξέσπασμα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ο οποίος είχε ξεκινήσει τον Σεπτέμβριο του 1939 με τη γερμανική εισβολή στην Πολωνία. Η αρχική στάση της Ελλάδας στον εν λόγω πόλεμο ήταν στάση ουδετερότητας, ωστόσο η χώρα διαβλέποντας από τον 1936 το ενδεχόμενο ξεσπάσματος ενός νέου Πολέμου στην Ευρώπη, κατά την περίοδο 1936-1940 υλοποίησε ένα σημαντικό πρόγραμμα πολεμικής προπαρασκευής που περιλάμβανε προμήθεια νέου εξοπλισμού, πυρομαχικών , κατασκευής οχυρωματικών έργων καθώς και αναδιοργάνωσης της δομής των Ενόπλων Δυνάμεων.
Έναντι του επερχόμενου πολέμου η Ελλάδα -παρά την διακηρυχθείσα ουδετερότητα- είχε λάβει την απόφαση να ενταχθεί στο πλευρό της Μεγάλής Βρετανίας και των ναυτικών δυνάμεων διαβλέποντας ότι η Μεγάλη Βρετανία και οι ναυτικές δυνάμεις θα είναι οι νικητές του υπόψη πολέμου.
Τον Αύγουστο του 1940 το σύνολο της Κεντρικής (πλην Ουγγαρίας) και Ανατολικής (πλήν Ρουμανίας και Βουλγαρίας) και Βορειοδυτικής Ευρ΄βώπης είχε καταληφθεί από τα γερμανικά στρατεύματα. Στην περιοχή της Μεσογείου και των Βαλκανίων η Ιταλία επιδίωκε τον πλήρη έλεγχο των εν λόγω περιοχών. Από τα μέσα της δεκαετίας του 1930, η πολιτική της Ιταλίας είχε βαθμιαία ενταθεί, ενθαρρυμένη από την ήπια πολιτική Αγγλίας και Γαλλίας προβαίνοντας σε μια σειρά προκλήσεων έναντι της Ελλάδας . Μετά την ήττα της Γαλλίας τον Ιούνιο του 1940, οι ιταλικές προκλήσεις κατά της Ελλάδος πολλαπλασιάστηκαν.
Από τα τέλη Ιουνίου μέχρι τις αρχές Αυγούστου 1940, σημειώθηκαν μια σειρά σοβαρών διπλωματικών και πολεμικών επεισοδίων και συγκεκριμένα :
– Στις 26 Ιουνίου 1940, το Ιταλικό Υπουργείο Εξωτερικών απαίτησε την αντικατάσταση του Έλληνα πρέσβη στην Άγκυρα.
– Στις 30 Ιουνίου 1940, ιταλικό αεροπλάνο υπερίπτατο παράνομα πάνω από την Κρήτη.
– Στις 3 Ιουλίου 1940, ο Ιταλός Υπουργός Εξωτερικών, Κόμης Τσιάνο, απείλησε με πόλεμο Ιταλίας και Γερμανίας κατά της Ελλάδας, κατηγορώντας την για παραβίαση της ουδετερότητας.
– Στις 12 Ιουλίου 1940, τρία βομβαρδιστικά με αλλοιωμένα εθνόσημα επιτέθηκαν στο πλοίο ανεφοδιασμού φάρων «Ωρίων» στον κόλπο του Κισσάμου.
– Στις 30 Ιουλίου 1940, ιταλικό αεροπλάνο έριψε βόμβες εναντίον ελληνικών αντιτορπιλικών και υποβρυχίων στη Ναύπακτο, ενώ δέκα ιταλικά βομβαρδιστικά παραβίασαν τον ελληνικό εναέριο χώρο.
– Στις 2 Αυγούστου 1940, ιταλικό αεροπλάνο έριψε έξι βόμβες εναντίον ακάτου της Οικονομικής Αστυνομίας μεταξύ Αίγινας και Σαλαμίνας.
Αυτές οι ενέργειες αποσκοπούσαν στην αμφισβήτηση της ελληνικής κυβέρνησης και στην επίδειξη της ιταλικής ισχύος, καθιστώντας σαφές ότι τα ελληνικά πλοία δεν ήταν ασφαλή ούτε εντός των ελληνικών χωρικών υδάτων.
Έναντι αυτής της πολιτικής της Ιταλίας, η κυβέρνηση Μεταξά διέταξε τη διασπορά των μονάδων του στόλου, παρά τις αντιρρήσεις του Στόλαρχου Ναυάρχου Επαμεινώνδα Καββαδία. Ο Ιωάννης Μεταξάς, κατέληξε σε αυτή την απόφαση προκειμένου να αποφευχθεί μαζικό κτύπημα των Ιταλών στον Στόλο του Πολεμικού Ναυτικού στην περίπτωση αιφνιδιαστικής επίθεσης στον Ναυσταθμο. Στα πλαίσια της διασποράς του στόλου, το «Έλλη» στάλθηκε στη Μήλο μαζί με το αντιτορπιλικό «Αετός» και τελούσε σε κατάσταση αυξημένης ετοιμότητας. Ωστόσο, για να τονιστεί το αίσθημα ασφάλειας και περηφάνιας του λαού και λόγω του χρέους του Πολεμικού Ναυτικού στην τήρηση των παραδόσεων, εγκρίθηκε η αποστολή του «Έλλη» στην Τήνο για τις εορταστικές εκδηλώσεις της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Το πλοίο απέπλευσε το βράδυ της 14ης Αυγούστου 1940 από τον όρμο Αδάμαντος της Μήλου, τηρώντας αυστηρή επαγρύπνηση καθ’ οδόν, δεδομένου ότι δεν διέθετε σύγχρονα μέσα κατάδειξης όπως ραντάρ ή σόναρ. Αγκυροβόλησε έξω από το λιμάνι της Τήνου στις 06:25 π.μ. της 15ης Αυγούστου 1940.
3) Ο Τορπιλισμός του «ΕΛΛΗ» – 15 Αυγούστου 1940.
Εικ.2 : Τήνος 15 Αυγούστου 1940 την στιγμή του τορπιλισμού του Καταδρομικού “Ελλη” – Πηγή : Υπηρεσία Ιστορίας Ναυτικού.
Το πρωί της 15ης Αυγούστου 1940, το λιμάνι της Τήνου έσφυζε από χιλιάδες προσκυνητές. Στις 08:25 π.μ., μια ισχυρή δόνηση συγκλόνισε το «Έλλη». Το πλοίο «υψώθη ολόκληρον» αρκετά μέτρα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας, ενώ μια έκρηξη στο μηχανοστάσιο προκάλεσε εκτεταμένη πυρκαγιά και μαύρους καπνούς. Μία από τις τρεις τορπίλες που εκτοξεύτηκαν από ένα άγνωστο υποβρύχιο έπληξε το πλοίο. Παρά τις προσπάθειες του πληρώματος και των παρακείμενων επιβατηγών πλοίων να ρυμουλκήσουν το καταδρομικό στα ρηχά, το «Έλλη» βυθίστηκε περίπου μία ώρα μετά την αρχική επίθεση, στις 10:20 π.μ., παραμένοντας με πλήρη σημαιοστολισμό και την ελληνική σημαία να κυματίζει.
Ο απολογισμός της αιφνιδιαστικής επίθεσης ήταν 9 νεκροί και 24 τραυματίες ναύτες και υπαξιωματικοί. Οι άλλες δύο τορπίλες, που προορίζονταν για τα επιβατηγά πλοία «Έλση» και «Έσπερος» εντός του λιμανιού, αστόχησαν και εξερράγησαν στην προκυμαία, προκαλώντας υλικές ζημιές και ελαφρούς τραυματισμούς στους συγκεντρωμένους προσκυνητές. Ιδιαίτερη μνεία αξίζουν τα αλιευτικά σκάφη, όπως το «Προποντίς» και το «Ελένη», ιδιοκτησίας Μιχάλη Σπυρ. Πετυχάκη, τα οποία, παρά τον κίνδυνο περαιτέρω εκρήξεων, προσέγγισαν την περιοχή και περισυνέλλεξαν ναυαγούς και τραυματίες.
4) Η Μεταγενέστερη Διερεύνηση.
4.1 Οι ενέργειες της Ελλάδας.
Μετά τον τορπιλισμό, από την έρευνα που διεξήγαγε το Πολεμικό Ναυτικό διαπιστώθηκε αμέσως πως πρόκειται για θραύσματα των τορπιλών ιταλικής προελεύσεως και κατασκευής. Παρόλο που η ελληνική κοινή γνώμη ουδεμία αμφιβολία έτρεφε για την εθνικότητα των υπευθύνων, η τότε κυβέρνηση Μεταξά αποφάσισε να κρατήσει μυστικά τα αποτελέσματα των εμπειρογνωμόνων και επέβαλε λογοκρισία στον Τύπο, απαγορεύοντας οποιονδήποτε υπαινιγμό για την εθνικότητα του υποβρυχίου. Αυτή η στάση αποσκοπούσε στην αποφυγή μιας ανοιχτής σύγκρουσης με την Ιταλία, εν αναμονή της υλικής συνδρομής της Μεγάλης Βρετανίας. Τα αποτελέσματα της πραγματογνωμοσύνης δημοσιεύθηκαν με φωτογραφίες στις 30 Οκτωβρίου 1940, δύο ημέρες μετά την επίσημη έναρξη του Ελληνοϊταλικού πολέμου.
4.2 Η Αντίδραση της Ιταλίας και η ανάληψη της Ευθύνης.
Η Ιταλία τήρησε σιγήν ιχθύος σχετικά με τις ευθύνες του τορπιλισμού, με τον ναυτικό ακόλουθο στην Αθήνα να μεταφέρει συλλυπητήρια στην ελληνική κυβέρνηση, διαβεβαιώνοντας ότι κανένα ιταλικό υποβρύχιο δεν βρισκόταν στην περιοχή. Ο ιταλικός Τύπος, ελεγχόμενος από το καθεστώς Μουσολίνη, προσπάθησε να διαστρεβλώσει την κοινή γνώμη, υποστηρίζοντας αρχικά ότι επρόκειτο για βρετανική προβοκάτσια. Ωστόσο, η πεποίθηση ότι οι Ιταλοί ήταν οι δράστες ήταν ευρέως διαδεδομένη τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό.
Οι λεπτομέρειες για τον τορπιλισμό του «ΕΛΛΗ» από Ιταλικής πλευράς παρέμειναν άγνωστες για πολύ καιρό. Το ημερολόγιο του Κόμη Γκαλεάτσο Τσιάνο, Υπουργού Εξωτερικών και γαμπρού του Μουσολίνι, αναφέρει ότι ένα υποβρύχιο «αγνώστου εθνικότητας» και αποδίδει το συμβάν στην «επιθετική ιδιοσυγκρασία» του κυβερνήτη των Δωδεκανήσων, Κόμη Ντε Βέκκι. Ωστόσο, ο πρώην πρέσβης στην Αθήνα, Εμμανουέλε Γκράτσι, σε συνέντευξή του το 1945, υποστήριξε ότι ο τορπιλισμός ήταν αποτέλεσμα έκρηξης θυμού του Μουσολίνι, ο οποίος είχε δώσει εντολή στον Ντε Βέκκι να αποδείξει την ιταλική κυριαρχία στη Μεσόγειο. Ο Γκράτσι θεωρούσε ότι ο Τσιάνο ψευδόταν και ότι ο Ντε Βέκκι δεν θα μπορούσε να δράσει αυτοβούλως.
Ο ίδιος ο Τσεζάρε Μαρία Ντε Βέκκι, στα απομνημονεύματά του, επιβεβαίωσε ότι το υποβρύχιο «Delfino» βύθισε το «Έλλη», χαρακτηρίζοντας την πράξη «ατυχή» και επιβλαβή για τα ιταλικά συμφέροντα. Ο κυβερνήτης του «Delfino», υποπλοίαρχος Γκιουζέπε Αϊκάρντι, μήνυσε τον Ντε Βέκκι και σε μεταγενέστερα άρθρα αποκάλυψε το παρασκήνιο. Σύμφωνα με τον Αϊκάρντι, ο Ντε Βέκκι τού επέδειξε ένα άκρως απόρρητο έγγραφο του αρχηγού του ιταλικού ναυτικού, Ντομίνικο Καβανιάρι, το οποίο ανέφερε πληροφορίες για εμπορικά πλοία υπό σημαία ουδετέρου που ανεφοδίαζαν κρυφά τους Άγγλους. Ο Αϊκάρντι έλαβε προφορική εντολή να αναλάβει επιθετική περιπολία στο Αιγαίο και να βυθίσει κάθε πλοίο που πίστευε ότι μετέφερε εχθρικές προμήθειες, με πλήρη μυστικότητα. Ο Αϊκάρντι ισχυρίστηκε ότι, φτάνοντας στην Τήνο, είδε «δύο οπλιταγωγά» και το «Έλλη» να καταφθάνουν προς αυτόν, οπότε προχώρησε σε προληπτική επίθεση με τορπίλες έναντι των υπόψη πλοίων. Ωστόσο, η ιστορία του Αϊκάρντι παρουσιάζει αντιφάσεις, καθώς εξέλαβε σημαιοστολισμένα επιβατηγά ως οπλιταγωγά και ένα αγκυροβολημένο εύδρομο ως πολεμικό που κινήθηκε εναντίον του. Ο δημοσιολόγος Μάριο Τσέρβι πρότεινε ότι η αρχική εντολή παρανοήθηκε, οδηγώντας σε μια πρωτοβουλία του υποπλοιάρχου, ενώ ο Γκράτσι θεωρούσε ότι ο Αϊκάρντι είχε σαφείς εντολές και γνώριζε τι έκανε. Ο ίδιος ο Αϊκάρντι, σε συνέντευξή του το 1980, δήλωσε ότι εκτέλεσε διαταγές χωρίς δισταγμό και χαρακτήρισε το γεγονός «δίκαιη τιμωρία» για το «παιχνίδι» της Ελλάδας με τους Άγγλους, αφήνοντας να εννοηθεί ότι ήταν δική του πρωτοβουλία να εξουδετερώσει το «Έλλη» ως το μόνο ελληνικό σκάφος που θα μπορούσε να ενοχλήσει τις ιταλικές δυνάμεις στο Αιγαίο.
5) Η Μνήμη και η Κληρονομιά
Ο τορπιλισμός του Καταδρομικού «Έλλη» έχει καταγραφεί στην συλλογική μνήμη του Ελληνικού Έθνους. Το ιταλικό υποβρύχιο «Delfino» που τορπίλισε το «ΕΛΛΗ» στις 23 Μαρτίου 1943, βυθίστηκε στον λιμένα του Τάραντα μετά από σύγκρουση με ρυμουλκό, παρασύροντας το μεγαλύτερο μέρος του πληρώματός του. Ο Αϊκάρντι είχε μετατεθεί λίγο πριν και δεν επέβαινε στο σκάφος.
Το ναυάγιο του «Έλλη» ανελκύσθηκε τμηματικά την περίοδο 1955-1956 και πουλήθηκε ως σκραπ, με αποτέλεσμα να μην υπάρχει ούτε ίχνος του στον βυθό σήμερα. Μια συγκλονιστική ανακάλυψη στη δεκαετία του 1980 από δύτες επιβεβαίωσε ότι το καταδρομικό είχε εξαφανιστεί, καθώς τοπικοί παράγοντες το είχαν εκποιήσει κομμάτι-κομμάτι για μέταλλο. Το ελληνικό κράτος κατέθετε για χρόνια λουλούδια στο… κενό.
Από το 1945, ανήμερα της βύθισής του, τελείται σχετική δέηση μνήμης και ρίψεις στεφάνων πάνω από τον υγρό τάφο του. Ως μοναδικά κειμήλια του πλοίου διατηρούνται ένα μικρό πυροβόλο επιφανείας δίπλα στο μνημείο των ηρώων του «Έλλη» στον εσωτερικό λιμενοβραχίονα της Τήνου, καθώς και τμήματα της τορπίλης σε ειδικό υπόγειο εκθεσιακό χώρο του Ναού της Παναγίας της Τήνου. Το 1985, Έλληνες δύτες ανακάλυψαν στον βυθό της Τήνου τα απομεινάρια της ιταλικής τορπίλης, τα οποία εκτίθενται στο Ναυτικό Μουσείο Ελλάδος στον Πειραιά.
6) Μεταπολεμικά πλοία του Πολεμικού Ναυτικού με το όνομα «ΕΛΛΗ».
Εικ.3 : Το Καταδρομικό “ΕΛΛΗ ΙΙ” (πρώην Eugenio Di Savoia)
Προς αποκατάσταση των πολεμικών επανορθώσεων, η Ιταλία παραχώρησε στην Ελλάδα το 1950 το ιταλικής κατασκευής καταδρομικό Eugenio Di Savoia, το οποίο μετονομάστηκε σε «Έλλη II» (C-24) τον Ιούνιο του 1951.
Τα γενικά χαρακτηριστικά του παραχωρηθέντος πλοίου ήταν :
Εκτόπισμα : 8856/10660 τόνοι
Μήκος : 186,00 μέτρα
Πλάτος : 17,50,00 μέτρα
Βύθισμα : 5,00 μέτρα
Πρόωση : 6 λέβητες – Ιπποδύναμη : 110.000 BHPμ – 2 έλικες
Ταχύτητα : 36 κόμβους
Οπλισμός : 8 πυροβόλα 6’’/53 σε 4 δίδυμους πύργους, 6 πυροβόλα 100 χιλιοστών / 47 σε 3 δίδυμους πύργους, 16 πυροβόλα 40 χιλιοστών 6 Τ/Σ 21’’ (2 τριπλοί) και 2 αφετήρες Β.Β. Το Καταδρομικό «ΕΛΛΗ ΙΙ» χρησιμοποιήθηκε ως έδρα του Αρχηγείου Στόλου και για επίσημες επισκέψεις του Βασιλιά στο εξωτερικό, πριν παροπλιστεί το 1965 και εκποιηθεί το 1973.
Εικ.4 : Η φρεγάτα Φ/Γ «Έλλη» (F 450) του Πολεμικού Ναυτικού Σήμερα.
Η ονομασία «Έλλη» συνεχίζεται και σήμερα στο Πολεμικό Ναυτικό με τη φρεγάτα Φ/Γ «Έλλη» (F 450), την πρώτη φρεγάτα τύπου STANDARD, η οποία αποκτήθηκε το 1981 και είναι το τρίτο κατά σειρά πλοίο που φέρει αυτό το όνομα, τιμώντας τόσο το τορπιλισθέν καταδρομικό όσο και την ιστορική ναυμαχία της Έλλης.
Τα γενικά χαρακτηριστικά της φρεγάτας ‘ΕΛΛΗ» είναι τα εξής :
Εκτόπισμα : 3500 (3,800 max) τόνοι
Μήκος : 130,00 μέτρα
Πλάτος : 14,50,00 μέτρα
Βύθισμα : 4,40 μέτρα
Πρόωση : Σύστημα COGOG (Combined gas or gas).
Ταχύτητα : 30 κόμβους
Πλήρωμα : 176-196 στελέχη
Οπλισμός : 1 πυροβόλα OTO-Melara Compatto 76 mm, 4 τορπιλοσωλήνες Mk46, 8 πύραυλοι RGM-84 Harpoon, 8 πύραυλοι RIM-7Ρ Sea Sparrow.
Βιβλιογραφία
1) Ναυτικά Χρονικά, (15-08-2022), «15 Αυγούστου 1940: Ο αιφνίδιος τορπιλισμός του καταδρομικού «Έλλη» (πατήστε εδώ) .
2) Ιστοσελίδα Isalos net(15-08-2024) «15 Αυγούστου 1940: Ο αιφνίδιος τορπιλισμός του καταδρομικού «Έλλη» (πατήστε εδώ).
3) ΕΡΤ News. (15-08-2022) «15 Αυγούστου 1940: Ο τορπιλισμός της «Έλλης» – «Μηχανή του Χρόνου»: Η άγνωστη ιστορία (video)» (πατήστε εδώ).
4) Ιστοσελίδα Εκδόσεων Historical Quest Δημοσίευση «Ο τορπιλισμός του «Έλλη» (15 Αυγούστου 1940)» (πατήστε εδώ)
5) Επίσημη Ιστοσελίδα Πολεμικού Ναυτικού, « Το Καταδρομικό Έλλη» (πατήστε εδώ).
6) Επίσημη Ιστοσελίδα Πολεμικού Ναυτικού, «Το Καταδρομικό Έλλη στο Αιγαίο» (πατήστε εδώ).
7) Wikipedia, «Ο Τορπιλισμός του «ΕΛΛΗ» (πατήστε εδώ).
8) Επίσημη Ιστοσελίδα Πολεμικού Ναυτικού, «Φ/Γ «ΕΛΛΗ» F450». (πατήστε εδώ).
9) Υπηρεσία Ιστορίας Ναυτικού (φωτογραφίες).
